- देवेन्द्र के. ढुङगाना
पूर्वी नेपालका तराई भूभागमा वसन्तको आगमनसँगै एउटा विशेष सांस्कृतिक स्पन्दन फैलिन्छ—पानी, हिलो र रङको माध्यमबाट सम्बन्ध, सद्भाव र प्रकृतिप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने परम्परा। यही जीवन्तता बोकेको पर्व हो “सिरुवा पावनी”। राजबंशी समुदायले मनाउने यो पर्व केवल उत्सव मात्र होइन, एउटा गहिरो सांस्कृतिक आख्यान, ऐतिहासिक स्मृति र प्रकृतिसँगको सहअस्तित्वको दार्शनिक अभिव्यक्ति पनि हो।
सिरुवा पावनी तीन दिनसम्म चल्ने क्रमिक उत्सव हो—जल सिरुवा, कादो सिरुवा र रङ सिरुवा। पहिलो दिन पानी छ्याप्दै शुद्धता र ताजगीको प्रतीक प्रस्तुत गरिन्छ; दोस्रो दिन हिलो खेल्दै धरतीसँगको सम्बन्ध पुनः स्थापित गरिन्छ; र अन्तिम दिन रङ खेल्दै सामाजिक समरसता र हर्षोल्लास अभिव्यक्त गरिन्छ। यी तीन आयामले जीवनका तीन आधारभूत तत्व—जल, माटो र भावना—लाई एकै सूत्रमा बाँध्ने काम गर्छन्।
यस पर्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो “सात सागी” परम्परा। महिलाहरूले सात प्रकारका हरिया साग पकाएर प्रकृतिप्रति आभार प्रकट गर्छन्। यो केवल भोजन होइन, औषधीय, पोषणीय र सांस्कृतिक चेतनाको संयोजन हो। भोलिपल्ट कादो सिरुवामा पन्ता भातसँग यसलाई सेवन गर्ने चलनले जीवनशैलीमा सादगी र स्वास्थ्यप्रतिको सचेतनालाई झल्काउँछ। अठिया केराको प्रयोगले पनि स्थानीय ज्ञान र औषधीय परम्पराको निरन्तरता देखाउँछ।
सिरुवा पावनीको सार भनेको प्रकृतिपूजा हो। नदी, ग्रामथान र सार्वजनिक स्थलहरूमा गरिने पूजापाठले मानव र प्रकृतिबीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गर्छ। आधुनिकताको तीव्र गतिमा हराउँदै गएको यो संवेदना, सिरुवा जस्ता पर्वमार्फत अझै जीवित रहेको देखिन्छ। यो पर्वले मानिसलाई सम्झाउँछ—हामी पृथ्वीका मालिक होइनौं, सहयात्री हौं।
ऐतिहासिक दृष्टिले हेर्दा, राजबंशी समुदायको उपस्थिति नेपाल मात्र होइन, भारतका पश्चिम बंगाल, असम, बिहारको किशनगंज, अररिया जिल्ला र बंगलादेशसम्म फैलिएको छ। प्राचीन कालमा यी क्षेत्रहरू “कमरुप” नामक विशाल भूभाग अन्तर्गत पर्ने गर्थे, जहाँ राजबंशी समुदायको सांस्कृतिक र राजनीतिक प्रभाव थियो भन्ने उल्लेख पाइन्छ। यस पृष्ठभूमिले सिरुवा पावनीलाई केवल स्थानीय पर्व नभई क्षेत्रीय सभ्यताको साझा धरोहरको रूपमा स्थापित गर्छ।
तर, बदलिँदो समयसँगै यस्ता मौलिक पर्वहरू चुनौतीको सामना गरिरहेका छन्। शहरीकरण, प्रवास, र सांस्कृतिक एकरूपताको दबाबले परम्परागत चाडपर्वहरूको मौलिकता खुम्चिँदै गएको छ। नयाँ पुस्तामा यसको गहिरो अर्थभन्दा बाहिरी रमाइलो पक्ष मात्र सीमित हुने खतरा बढ्दो छ। यही सन्दर्भमा सिरुवा पावनीको पुनर्पाठ आवश्यक देखिन्छ—केवल उत्सवको रूपमा होइन, सांस्कृतिक शिक्षा र पहिचानको माध्यमको रूपमा रहेको छ ।
सिरुवा पावनीले सामाजिक समरसताको सन्देश पनि दिन्छ। पानी, हिलो र रङ छ्याप्ने परम्पराले जात, वर्ग वा आर्थिक अवस्थाको भेदभावलाई केही समयका लागि भए पनि मेटाउने प्रयास गर्छ। यो एक प्रकारको सामाजिक लोकतन्त्र हो, जहाँ सबै बराबरीका सहभागी हुन्छन्। यस्तो अभ्यास आजको विभाजित समाजमा अझ सान्दर्भिक देखिन्छ।
राजबंशी समाज विकासका अगुवाहरूले पनि यस पर्वलाई आफ्नो जातीय, भाषिक र धार्मिक पहिचानको आधारका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार सिरुवा पावनी केवल परम्परा होइन, अस्तित्वको अभिव्यक्ति हो। यसले भाषा, भेषभूषा, लोकगीत र सामुदायिक सम्बन्धलाई जोगाउने माध्यमको रूपमा काम गर्छ।
अन्ततः, सिरुवा पावनी हामी सबैका लागि एउटा सन्देश हो—प्रकृतिसँगको सम्बन्ध पुनर्स्थापना गरौं, मौलिक संस्कृतिको सम्मान गरौं, र विविधतामा एकताको अभ्यास गरौं। जब हामी पानी छ्याप्छौं, हिलो खेल्छौं वा रङ लगाउँछौं, त्यो केवल रमाइलो होइन; त्यो एउटा सांस्कृतिक संवाद हो, जसले हामीलाई हाम्रो जरा सम्झाउँछ।
यसैले, सिरुवा पावनीलाई संरक्षण गर्नु केवल राजबंशी समुदायको जिम्मेवारी होइन, सम्पूर्ण समाजको साझा दायित्व हो। किनकि यस्ता पर्वहरू नै हुन्, जसले हाम्रो सभ्यता, हाम्रो इतिहास र हाम्रो पहिचानलाई जीवन्त राख्छन्।
( लेखक तत्कालीन राजवंशी भाषा प्रचार समितिद्वारा प्रथम राजवंशी साहित्य पुरष्कार प्राप्त ब्यक्तित्व हुन l )
