-देवेन्द्र किशोर ढुङगाना
विश्व आज एक जटिल मोडमा उभिएको छ,जहाँ एकातिर महिला अधिकार, लैङ्गिक समानता र यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य अधिकारका लागि दशकौँको संघर्षले महत्वपूर्ण उपलब्धिहरू हासिल गरेको छ भने अर्कोतिर ती उपलब्धिहरू नै प्रतिगामी शक्तिहरूबाट चुनौतीमा परिरहेका छन्। यस्तै सन्दर्भमा आयोजित महिला डेलिभर सम्मेलन २०२६ ले विश्वव्यापी रूपमा महिला आन्दोलनको वर्तमान अवस्था, स्वास्थ्य अधिकारको चुनौती, र भविष्यका सम्भावनाहरूलाई पुनः केन्द्रमा ल्याएको छ। यस सम्मेलनले स्पष्ट रूपमा देखाएको छ, विकास न्यायको बहस अब केवल सैद्धान्तिक विमर्शमा सीमित नरही सामूहिक कार्यमा रूपान्तरण हुनुपर्ने चरणमा पुगेको छ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि: महिला आन्दोलन र श्रम संघर्षको सम्बन्ध
महिला आन्दोलनको इतिहासलाई हेर्दा यो केवल लैङ्गिक समानताको आन्दोलन मात्र होइन, श्रम अधिकार, सामाजिक न्याय र मानव अधिकारसँग गहिरो रूपमा जोडिएको आन्दोलन हो। औद्योगिक क्रान्तिपछि महिलाहरूले श्रम बजारमा प्रवेश गरेसँगै उनीहरूले समान ज्याला, सुरक्षित कार्यस्थल, र सम्मानजनक व्यवहारको माँग गरेका थिए। यही संघर्षले पछि ट्रेड युनियन आन्दोलनसँग सहकार्य गर्दै व्यापक सामाजिक परिवर्तनको आधार तयार गर्यो।
मेलबर्न जस्तो शहर, जहाँ आठ घण्टे कार्यदिवसको ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल गरिएको थियो, त्यहीँबाट श्रम र महिला अधिकारको संयुक्त संघर्षले गति लिएको देखिन्छ। यद्यपि प्रारम्भिक चरणमा “जीवित ज्याला” जस्ता अवधारणाहरू लैङ्गिक रूपमा विभेदकारी थिए, तर समयसँगै ती अवधारणाहरूलाई पुनर्परिभाषित गर्दै महिला श्रमको मूल्यांकन गर्ने दिशामा प्रगति भएको छ। यसले देखाउँछ, आन्दोलनहरू स्थिर हुँदैनन्; तिनीहरू समयअनुसार विकसित हुन्छन्।
वर्तमान सन्दर्भ: प्रतिगमन र प्रतिरोध
आजको विश्वमा महिला अधिकार र स्वास्थ्य अधिकारका क्षेत्रमा देखिएको सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको प्रतिगामी शक्तिहरूको उदय हो। धेरै देशहरूमा शारीरिक स्वायत्तता, गर्भपतन अधिकार, र यौनिक तथा लैङ्गिक अल्पसंख्यकहरूको अधिकारमाथि पुनः प्रश्न उठाइँदैछ। यस्तो अवस्थामा महिला आन्दोलनले केवल अधिकारको संरक्षण मात्र होइन, पुनःस्थापनाको संघर्ष पनि गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ।
सम्मेलनमा उठाइएको एउटा महत्वपूर्ण विषय “हेरचाहको निगमीकरण” हो। स्वास्थ्य सेवा, बाल हेरचाह, र वृद्ध हेरचाह जस्ता क्षेत्रहरू निजीकरणतर्फ उन्मुख हुँदा यसले विशेष गरी महिलाहरूलाई असर पार्छ। किनकि हेरचाह क्षेत्र परम्परागत रूपमा महिलासँग जोडिएको छ र यसको अवमूल्यन ऐतिहासिक रूपमा हुँदै आएको छ। जब यी सेवाहरू नाफामुखी संरचनामा रूपान्तरण हुन्छन्, तब पहुँच घट्छ र असमानता बढ्छ।
यस सन्दर्भमा सार्वजनिक सेवा अन्तर्राष्ट्रिय (पिएसआई) जस्ता संस्थाहरूले हेरचाहलाई सार्वजनिक अधिकारको रूपमा स्थापित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका छन्। उनीहरूले स्पष्ट रूपमा देखाएका छन् सामाजिक सुरक्षा र सार्वजनिक स्वास्थ्य प्रणाली बिना महिला अधिकारको वास्तविक कार्यान्वयन सम्भव छैन।
स्वास्थ्य अधिकार: केवल सेवा होइन, न्यायको प्रश्न
महिला आन्दोलनको केन्द्रमा स्वास्थ्य अधिकार सधैं रहँदै आएको छ, तर अहिले यो अझ व्यापक अर्थमा बुझ्न थालिएको छ। स्वास्थ्य केवल रोगको उपचार होइन; यो सामाजिक, आर्थिक, र राजनीतिक अवस्थासँग जोडिएको अधिकार हो।
विशेषगरी यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य अधिकार (एसआरआर) अहिलेको बहसको केन्द्रमा छ। यसमा गर्भपतनको अधिकार, सुरक्षित मातृत्व, यौन शिक्षा, र लैङ्गिक-पुष्टि हेरचाह जस्ता विषयहरू समावेश छन्। तर धेरै देशहरूमा यी अधिकारहरूलाई सीमित गर्ने प्रयास भइरहेको छ, जसले महिलाहरूको जीवन र स्वतन्त्रतामा प्रत्यक्ष असर पार्छ।
साथै, सामुदायिक स्वास्थ्य कार्यकर्ताहरूको भूमिकालाई अझै पनि पर्याप्त मान्यता दिइएको छैन। यिनीहरू प्रायः महिलाहरू नै हुन्छन्, जसले न्यून पारिश्रमिकमा वा कहिलेकाहीँ बिना पारिश्रमिक समुदायको स्वास्थ्य सेवा सञ्चालन गरिरहेका हुन्छन्। तिनीहरूको कामलाई औपचारिक रूपमा “काम” को रूपमा मान्यता दिनु स्वास्थ्य प्रणालीलाई सुदृढ बनाउने महत्वपूर्ण कदम हुनेछ।
आदिवासी महिला र विकासको प्रश्न
विकासका नाममा सञ्चालन भइरहेका ठूला परियोजनाहरूले विशेष गरी आदिवासी महिला र समुदायहरूलाई गहिरो रूपमा प्रभावित पारिरहेका छन्। जलविद्युत आयोजना, खानी उद्योग, र अन्य पूर्वाधार परियोजनाहरूले वातावरणीय विनाश मात्र होइन, सामाजिक संरचनामा समेत असर पुर्याउँछन्।
आदिवासी समुदायहरूको पहिचान नै अस्वीकार गरिने अवस्थामा उनीहरूको अधिकार झनै कमजोर हुन्छ। “स्वतन्त्र, पूर्व र सूचित सहमति” (एफपिआईसि) जस्तो महत्वपूर्ण सिद्धान्तलाई बेवास्ता गर्दा विकास परियोजनाहरूले मानव अधिकार उल्लङ्घन गर्ने जोखिम बढाउँछ। यसले महिला र लैङ्गिक अल्पसंख्यकहरूलाई दोहोरो मारमा पार्छ—एकातिर उनीहरू महिला भएका कारण र अर्कोतिर आदिवासी समुदायका सदस्य भएका कारण हुन ।
सामूहिक कार्यको आवश्यकता
सम्मेलनबाट आएको सबैभन्दा बलियो सन्देश भनेको “विश्लेषणलाई कार्यसँग जोड्ने” आवश्यकता हो। केवल नीतिगत बहस, अनुसन्धान, वा वकालतले मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसलाई जनआन्दोलन, ट्रेड युनियन, र सामाजिक संघर्षसँग जोड्न आवश्यक छ।
आज विश्वमा आर्थिक र राजनीतिक शक्ति सानो समूहमा केन्द्रित हुँदै गएको छ—ठूला प्रविधि कम्पनीहरू, अर्बपतिहरू, र उनीहरूको हितमा काम गर्ने सरकारहरू हुन । यस्तो अवस्थामा सशक्त प्रतिरोध निर्माण गर्न गठबन्धन निर्माण अपरिहार्य हुन्छ। महिला आन्दोलनले अन्य सामाजिक आन्दोलनहरूसँग सहकार्य गर्दै व्यापक परिवर्तनको आधार तयार गर्न सक्छ।
विगत, वर्तमान र भविष्य: एक समग्र दृष्टिकोण
विगत: महिला आन्दोलनले मताधिकारदेखि शिक्षा, श्रम अधिकारदेखि स्वास्थ्य अधिकारसम्म महत्वपूर्ण उपलब्धिहरू हासिल गरेको छ। यी उपलब्धिहरू सहज रूपमा प्राप्त भएका होइनन्; ती निरन्तर संघर्षको परिणाम हुन्।
वर्तमान: उपलब्धिहरूको संरक्षण र विस्तार दुवै चुनौतीपूर्ण छन्। प्रतिगामी शक्तिहरूको उदय, निजीकरण, र असमान विकास मोडेलहरूले महिला अधिकारलाई कमजोर पारिरहेका छन्। तर त्यहीँ, नयाँ पुस्ताका नारीवादी आन्दोलनहरू, डिजिटल प्लेटफर्महरू, र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यले नयाँ सम्भावनाहरू पनि सिर्जना गरिरहेका छन्।
भविष्यको महिला आन्दोलन अझ समावेशी, अन्तरसम्बन्धी (इंटरसेक्शनल ), र वैश्विक हुनेछ। यसले केवल लैङ्गिक समानतामा सीमित नभई जलवायु न्याय, आर्थिक न्याय, र डिजिटल अधिकार जस्ता विषयहरूलाई पनि समेट्नेछ। स्वास्थ्य अधिकार यस आन्दोलनको केन्द्रमा रहनेछ, किनकि स्वस्थ जीवन बिना कुनै पनि अधिकारको वास्तविक प्रयोग सम्भव हुँदैन।
निष्कर्ष : महिला डेलिभर सम्मेलन २०२६ ले स्पष्ट सन्देश दिएको छ—अब समय अनुसार अघि बढेर सामूहिक कार्यमा रूपान्तरण गर्ने हो। महिला आन्दोलनले विगतमा जस्तै आज पनि परिवर्तनको नेतृत्व गर्न सक्छ, तर त्यसका लागि व्यापक एकता, स्पष्ट रणनीति, र निरन्तर संघर्ष आवश्यक छ।
विकास न्याय, स्वास्थ्य अधिकार, र लैङ्गिक समानता कुनै अलग-अलग मुद्दा होइनन्; यी सबै आपसमा गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। जबसम्म विकासको मोडेलले मानव अधिकार, वातावरणीय सन्तुलन, र सामाजिक न्यायलाई केन्द्रमा राख्दैन, तबसम्म वास्तविक प्रगति सम्भव हुँदैन।
अन्ततः, महिला आन्दोलनको शक्ति यसको सामूहिकतामा निहित छ। यही सामूहिकता—इतिहासबाट सिक्दै, वर्तमानलाई बुझ्दै, र भविष्यलाई निर्माण गर्दै—न्यायपूर्ण र समानतामूलक विश्व निर्माणको आधार बन्न सक्छ।
