देवेन्द्र के. ढुङगाना \ सन् १९४५ सेप्टेम्बर २, अमेरिकी युद्धपोत यूएसएस मिस्सोंरी मा जापानले औपचारिक आत्मसमर्पणको दस्तावेजमा हस्ताक्षर गर्यो। यससँगै दोस्रो विश्वयुद्धको अन्तिम अध्याय बन्द भयो। त्यसअघि १५ अगस्टमा सम्राट हिरोहितोले रेडियोमार्फत जापानको आत्मसमर्पण घोषणा गरिसकेका थिए। त्यसैले १५ अगस्ट र २ सेप्टेम्बर दुवैलाई विभिन्न सन्दर्भमा भी -जे डे —विक्टोरी ओवर जापान डेका रूपमा स्मरण गरिन्छ।
तर आठ दशकपछि यो प्रश्न अझ गम्भीर भएर उभिन्छ—V-J Day वास्तवमै विजयको दिन थियो कि युद्धबाट मानवजातिले सिक्नुपर्ने पाठ बिर्सन थालेको दिन?
१९४५ मा मित्रराष्ट्रका सडकहरूमा उत्सव थियो। लन्डन, वासिङ्टन र अन्य सहरहरूमा मानिसहरू नाचे, गीत गाए, आतिशबाजी गरे। छ वर्ष लामो युद्ध समाप्त भएको थियो। तर त्यही क्षण विश्वको अर्को भूगोलमा विजयको कुनै उत्सव थिएन। हिरोशिमा र नागासाकीका भग्नावशेषमा मानिसहरू मृत्यु, विकिरण र पीडासँग जुधिरहेका थिए। एसिया र प्रशान्त क्षेत्रका लाखौँ नागरिक युद्ध, कब्जा, भोकमरी, विस्थापन र हिंसाको घाउ बोकेर बाँच्ने संघर्षमा थिए।
यस अर्थमा भी -J डे इतिहासको एउटा असहज विरोधाभास हो—कसैका लागि विजय, कसैका लागि विनाश; कसैका लागि स्वतन्त्रताको उत्सव, कसैका लागि जीवनभर ननिको हुने घाउ।
आणविक विजयको नैतिक प्रश्न
हिरोशिमा र नागासाकीमाथि परमाणु बम प्रहार दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्यसँग जोडिएको सबैभन्दा विवादास्पद ऐतिहासिक विषय हो। अमेरिकी दृष्टिकोणबाट यसले जापानलाई शीघ्र आत्मसमर्पण गराउन र सम्भावित लामो स्थलयुद्धबाट हुने थप क्षति रोक्न भूमिका खेलेको तर्क गरिन्छ। अर्कोतर्फ, आलोचकहरू प्रश्न गर्छन्—नागरिक जनसंख्याको ठूलो हिस्सालाई तत्काल र दीर्घकालीन विनाशमा धकेल्ने हतियारको प्रयोगलाई ‘विजय’को भाषामा कसरी व्याख्या गर्ने?
इतिहासको मूल्याङ्कन गर्दा भावनाभन्दा तथ्य र बहस आवश्यक हुन्छ। जापानमाथि परमाणु बमको प्रभावसँगै सोभियत संघको जापानविरुद्ध युद्धमा प्रवेश, जापानी सैन्य नेतृत्वभित्रको संकट र लामो युद्धको सम्भावित परिणामलाई पनि समग्रतामा हेर्नुपर्छ। तर एउटा तथ्य निर्विवाद छ—१९४५ ले मानवजातिलाई यस्तो हतियारको शक्ति देखायो, जसले युद्धमा विजय र मानव सभ्यताको अस्तित्वबीचको सीमारेखा नै मेटाउन सक्छ।
आज पनि संसारमा हजारौँ आणविक हतियार छन्। त्यसैले हिरोशिमा र नागासाकी केवल इतिहास होइनन्; ती भविष्यका लागि चेतावनी हुन्।
दोस्रो विश्वयुद्धपछि बनेको विश्व कता गयो?
युद्धपछि विश्वले ‘अब फेरि यस्तो युद्ध नहोस्’ भन्ने संकल्प गर्यो। संयुक्त राष्ट्रसंघ स्थापना भयो। अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र सामूहिक सुरक्षाको अवधारणा विकसित भयो। युद्ध अपराधका लागि जवाफदेहिता खोजियो। जापान स्वयं सैन्यवादबाट लोकतन्त्र र आर्थिक विकासको बाटोतर्फ अघि बढ्यो।
तर अर्को यथार्थ पनि जन्मियो—शक्ति राजनीतिले अन्तर्राष्ट्रिय नैतिकतालाई फेरि पछाडि धकेल्यो।
अमेरिका र सोभियत संघबीचको प्रतिस्पर्धाले शीतयुद्ध जन्मायो। आणविक हतियारको दौड तीव्र भयो। कोरिया, भियतनाम, अफगानिस्तानदेखि मध्यपूर्व र अफ्रिकाका विभिन्न क्षेत्रमा महाशक्ति प्रतिस्पर्धाले युद्धलाई नयाँ रूप दियो।
अर्थात् १९४५ मा विश्वयुद्ध समाप्त भयो, तर शक्ति–राजनीतिको युद्ध समाप्त भएन।
आजको विश्व : इतिहास दोहोरिँदै छ?
आज युरोपमा युद्ध छ। मध्यपूर्वमा हिंसा र मानवीय संकट जारी छ। विभिन्न भूभागमा क्षेत्रीय शक्ति र महाशक्तिहरूको रणनीतिक प्रतिस्पर्धा चर्किरहेको छ। ड्रोन, क्षेप्यास्त्र, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, साइबर प्रविधि र आणविक हतियारले युद्धलाई पहिलेभन्दा अझ तीव्र र विनाशकारी बनाएका छन्।
सबैभन्दा चिन्ताजनक पक्ष के हो भने विश्वका शक्तिशाली राष्ट्रहरू शान्तिको भाषा बोल्दै गर्दा समानान्तर रूपमा आफ्नो सैन्य क्षमता विस्तार गरिरहेका छन्। हतियार उद्योग विश्व अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ। युद्ध राजनीतिक निर्णय मात्र रहेन, कतिपय अवस्थामा यो आर्थिक, औद्योगिक र रणनीतिक स्वार्थसँग पनि गाँसिएको छ।
यहीं भी - जे डेको वास्तविक समसामयिक प्रश्न सुरु हुन्छ।
के विश्वले १९४५ बाट साँच्चिकै सिक्यो?
यदि सिकेको थियो भने आणविक हतियारको अस्तित्व किन अझै मानव सुरक्षाको नाममा स्वीकार्य छ? यदि अन्तर्राष्ट्रिय कानुन सर्वोच्च हो भने शक्तिशाली राष्ट्रहरूका लागि त्यसको मापदण्ड किन फरक देखिन्छ? यदि संयुक्त राष्ट्रसंघ विश्व शान्तिको संस्था हो भने सुरक्षा परिषद्को शक्ति संरचना आज पनि दोस्रो विश्वयुद्धपछिको भू–राजनीतिक अवस्थामै किन अडिएको छ?
यी प्रश्नहरू असहज छन्, तर शान्तिको भविष्यका लागि आवश्यक छन्।
युद्धमा को जित्छ?
युद्धमा कुनै राष्ट्रले अर्को राष्ट्रलाई पराजित गर्न सक्छ। भूभाग कब्जा गर्न सक्छ। सरकार परिवर्तन गर्न सक्छ। सैन्य विजय हासिल गर्न सक्छ। तर युद्धपछि आउने पुस्ताको मानसिक आघात, ध्वस्त पूर्वाधार, विस्थापन, गरिबी र सामाजिक विखण्डनलाई कसले जित्छ?
दोस्रो विश्वयुद्धपछि जापानले पुनर्निर्माण गर्यो। जर्मनी पुनर्निर्माण भयो। युरोपले नयाँ सहकार्यको बाटो रोज्यो। तर विश्वले युद्धको मूल संरचना—हतियारको प्रतिस्पर्धा, शक्ति सन्तुलनको राजनीति र ‘सुरक्षा’का नाममा सैन्य प्रभुत्व—पूर्ण रूपमा त्याग्न सकेन।
त्यसैले आज भी - जे डे मनाउँदा केवल ‘हामीले युद्ध जित्यौँ’ भन्नु पर्याप्त छैन। प्रश्न हुनुपर्छ—हामीले युद्धबाट के सिक्यौँ?
नेपालका लागि पनि यसको अर्थ छ
नेपाल विश्वशक्ति होइन, तर विश्वशक्तिको प्रतिस्पर्धाबाट अलग पनि छैन। वैदेशिक रोजगारी, व्यापार, ऊर्जा, पूर्वाधार, कूटनीति, सुरक्षा र विकासका क्षेत्रमा बदलिँदो विश्व शक्ति सन्तुलनको प्रभाव नेपालमा पर्छ।
नेपालजस्तो मुलुकका लागि भी - जे डेको पाठ अझ स्पष्ट छ—शक्ति राष्ट्रहरूको प्रतिस्पर्धामा कुनै पक्षको अन्ध समर्थनभन्दा राष्ट्रिय हित, सार्वभौमिकता, असंलग्नता, कूटनीतिक सन्तुलन र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व महत्वपूर्ण हुन्छ।
नेपालले विश्वशक्तिको सैन्य प्रतिस्पर्धाको मैदान बन्नुभन्दा संवाद, बहुपक्षीयता र शान्तिको पक्षमा आफ्नो कूटनीतिक आवाज बलियो बनाउनुपर्छ।
विजयको नयाँ परिभाषा आवश्यक छ
१९४५ मा विजयको अर्थ थियो—शत्रुको आत्मसमर्पण। आज मानव सभ्यताका लागि विजयको अर्थ बदलिनुपर्छ।
विजय त्यो होइन, जहाँ अर्को राष्ट्र पराजित हुन्छ। विजय त्यो हो, जहाँ युद्ध सुरु गर्नुपर्ने अवस्था नै आउँदैन। विजय त्यो होइन, जहाँ शक्तिशाली राष्ट्रले कमजोरमाथि आफ्नो इच्छा थोपर्छ। विजय त्यो हो, जहाँ अन्तर्राष्ट्रिय कानुन शक्तिभन्दा माथि हुन्छ। विजय त्यो होइन, जहाँ आणविक हतियारले ‘सुरक्षा’ दिन्छ। विजय त्यो हो, जहाँ मानव जीवन स्वयं सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा मानक बन्छ।
भी - जे डे त्यसैले इतिहासको एउटा मिति मात्र होइन—मानव विवेकको परीक्षा हो।
१९४५ मा युद्ध समाप्त भयो, तर युद्धको सम्भावना समाप्त भएन। आजको संसारले फेरि त्यही बाटो समात्दैछ भने भी - जे डेको स्मरण औपचारिक समारोहमा सीमित गर्नु इतिहासप्रतिको अन्याय हुनेछ।
हामीले १९४५ को विजयलाई सम्झनुपर्छ, तर त्यससँगै हिरोशिमाका खरानी, नागासाकीका पीडित, युद्धमा मारिएका सैनिक र नागरिक, विस्थापित परिवार र अनगिन्ती अनाम पीडितलाई पनि सम्झनुपर्छ।
किनकि इतिहासको सबैभन्दा कठोर सत्य यही हो—
युद्धको मैदानमा विजेता घोषणा गर्न सकिन्छ; तर युद्धको मानवीय मूल्यमा कोही विजेता हुँदैन।
र यदि दोस्रो विश्वयुद्धले मानवजातिलाई एउटा अन्तिम चेतावनी दिएको थियो भने त्यो यही हो—
शान्ति कमजोरी होइन, सभ्यताको उच्चतम राजनीतिक बुद्धिमत्ता हो।
