देवेन्द्र के. ढुङगाना \ भारत मौसम विज्ञान विभाग (आईंएम
डि ) ले भारतका विभिन्न राज्यमा आगामी २४ देखि ४८ घण्टासम्म भारीदेखि अति भारी वर्षा, मेघगर्जन, चट्याङ तथा तीव्र हावाहुरीको सम्भावना औंल्याउँदै उच्च सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेको छ। सक्रिय मनसुनी प्रणाली, न्यूनचापीय रेखा तथा बंगालको खाडी आसपास विकसित मौसमी प्रणालीका कारण भारतका पूर्वी, उत्तरी, मध्य र पश्चिमी भूभागमा वर्षाको गतिविधि तीव्र हुने अनुमान गरिएको छ।
भारतमा देखिएको यो मौसमी गतिविधि केवल भारतीय भूभागमै सीमित रहने विषय होइन। विशेषगरी बिहार, उत्तर प्रदेश, पश्चिम बंगाल, झारखण्ड, सिक्किम तथा उत्तराखण्डजस्ता नेपालसँग जोडिएका वा नजिकका क्षेत्रमा हुने भारी वर्षाले नेपालको तराई, चुरे तथा पहाडी क्षेत्रमा समेत प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले भारतको मौसम चेतावनीलाई नेपालको विपद् जोखिम न्यूनीकरण र पूर्वतयारीसँग जोडेर हेर्नु आवश्यक देखिन्छ।
१८ राज्यमा भारी वर्षाको चेतावनी:
आईंएमडिको मौसमी आकलनअनुसार उत्तर प्रदेश, उत्तराखण्ड, हिमाचल प्रदेश, जम्मू–कश्मीर, पञ्जाब, हरियाणा, दिल्ली–एनसीआर, राजस्थान, मध्य प्रदेश, बिहार, झारखण्ड, पश्चिम बंगाल, ओडिशा, असम, मेघालय, गुजरात, महाराष्ट्रको कोंकण क्षेत्र तथा तटीय कर्नाटकमा विभिन्न तहको भारी वर्षाको सम्भावना रहेको छ।
विशेषगरी ओडिशा र बिहारमा भारीदेखि अति भारी वर्षाको जोखिम उच्च रहेको बताइएको छ। त्यस्तै उत्तर तथा मध्य भारतका केही स्थानमा तीव्र हावाहुरीसहित वर्षा तथा मेघगर्जन–चट्याङको सम्भावना छ। पूर्वी तथा उत्तर–पूर्वी भारतमा पनि मनसुनी गतिविधि सक्रिय रहने अनुमान गरिएको छ।
यस प्रकारको मौसमी प्रणालीले छोटो समयमै अत्यधिक वर्षा गराउन सक्ने भएकाले जोखिमको मुख्य पक्ष वर्षाको कुल मात्रा मात्र नभई वर्षाको तीव्रता र छोटो अवधिमा हुने जलप्रवाहको वृद्धि पनि हो।
पहाडमा पहिरो, तराईमा डुबानको जोखिम:
भारी वर्षाको सबैभन्दा संवेदनशील प्रभावमध्ये एक हो—भौगोलिक अवस्थाअनुसार फरक–फरक विपद् जोखिम हुन ।
हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा लगातारको वर्षाले माटो भिजाएर पहिरो, ढुंगा खस्ने, सडक अवरुद्ध हुने तथा पहाडी खोलामा आकस्मिक बाढी आउने सम्भावना बढाउँछ। उत्तराखण्ड र हिमाचल प्रदेशमा देखिन सक्ने यस्ता जोखिमको प्रकृति नेपालको मध्यपहाड तथा हिमाली भूभागसँग पनि मिल्दोजुल्दो छ।
उता तराई तथा नदी आसपासका क्षेत्रमा भारी वर्षा हुँदा नदीको बहाव बढ्ने, सहायक खोलानाला उर्लने र होचा भूभागमा डुबान हुने सम्भावना रहन्छ। भारततर्फ बिहार र उत्तर प्रदेशमा हुने भारी वर्षासँगै नेपालका सीमावर्ती नदी तथा जलाधार क्षेत्रमा पनि जलप्रवाह बढ्न सक्ने भएकाले नेपाली पक्षले नदीको अवस्था निरन्तर निगरानी गर्नुपर्ने देखिन्छ।
नेपालका लागि किन महत्वपूर्ण छ भारतको मौसम चेतावनी?
नेपाल र भारतबीच साझा नदी प्रणाली, सीमावर्ती जलाधार र खुला आवागमनका कारण भारतमा विकसित मौसमी अवस्थाको प्रभाव नेपालसम्म पुग्न सक्छ। विशेषगरी कोसी, गण्डकी, बागमती, राप्ती तथा अन्य सीमापार जलप्रवाह भएका नदी प्रणालीमा माथिल्लो जलाधारमा भएको वर्षाले तल्लो क्षेत्रमा बहाव बढाउन सक्छ।
यसको अर्थ भारतमा जारी गरिएको प्रत्येक मौसम चेतावनीले नेपालमा पनि त्यही स्तरको जोखिम हुन्छ भन्ने होइन। तर सीमावर्ती र साझा जलाधार क्षेत्रमा भारी वर्षाको पूर्वानुमान हुँदा त्यसलाई पूर्वसूचना र जोखिम मूल्याङ्कनको महत्वपूर्ण संकेतका रूपमा लिनु आवश्यक हुन्छ।
यस अवस्थामा नेपालको मौसम पूर्वानुमान महाशाखा, जल तथा मौसमसम्बन्धी निकाय, स्थानीय प्रशासन र विपद् व्यवस्थापन संयन्त्रबीच सूचना आदानप्रदान अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।
‘जलवायु परिवर्तन’ र मौसमी चरम घटनाको बहस:
यस्ता घटनालाई सामान्य मनसुनको उतारचढाव भनेर मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। पछिल्ला वर्षहरूमा दक्षिण एसियामा छोटो अवधिमा अत्यधिक वर्षा, आकस्मिक बाढी, पहिरो तथा गर्मीका चरम घटना जस्ता जोखिमबारे निरन्तर बहस भइरहेको छ।
तर कुनै एउटा वर्षा घटना वा एक–दुई दिनको मौसम प्रणालीलाई मात्र आधार बनाएर त्यसलाई प्रत्यक्ष रूपमा ‘जलवायु परिवर्तनकै परिणाम’ भनेर निष्कर्ष निकाल्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन। दीर्घकालीन तापक्रम, वर्षाको ढाँचा, समुद्री सतहको तापक्रम, वायुमण्डलीय परिसञ्चरण तथा चरम मौसमी घटनाको दीर्घकालीन तथ्यांकको अध्ययन आवश्यक हुन्छ।
यद्यपि जलवायु परिवर्तनले चरम मौसमी घटनाको जोखिम तथा त्यसबाट हुने क्षतिको सम्भावना बढाउन सक्ने भएकाले विपद् पूर्वतयारीलाई अझ सुदृढ बनाउनुपर्ने आवश्यकता भने स्पष्ट छ।
काठमाडौंसहित नेपाली नागरिकले के कुरामा ध्यान दिने?
भारतमा जारी चेतावनीको प्रत्यक्ष प्रभाव नेपालका सबै स्थानमा समान हुँदैन। त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा फैलिने अपुष्ट सूचना वा पुरानो मौसम समाचारभन्दा नेपाल मौसम पूर्वानुमान महाशाखा, जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण , जिल्ला प्रशासन तथा स्थानीय तहबाट जारी आधिकारिक सूचनालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
विशेषगरी आगामी २४–४८ घण्टामा निम्न सावधानी उपयोगी हुन्छन्:
- भारी वर्षा भइरहेको बेला नदी, खोला, झरना तथा तल्लो भूभागतर्फ नजानुहोस्।
- बाढी आएको सडक वा पुल पार गर्ने प्रयास नगर्नुहोस्।
- पहाडी क्षेत्रमा यात्रा गर्दा पहिरो तथा ढुंगा खस्ने सम्भावना भएका सडकखण्डमा विशेष सावधानी अपनाउनुहोस्।
- मेघगर्जन र चट्याङ हुँदा खुला मैदान, अग्ला रूख, बिजुलीका पोल तथा धातुका संरचनाबाट टाढा रहनुहोस्।
- घरमा आवश्यक पर्ने टर्च, मोबाइल चार्ज, खानेपानी तथा प्राथमिक उपचार सामग्री तयारी अवस्थामा राख्नुहोस्।
- किसानले मौसम प्रतिकूल हुने अवधिमा विषादी तथा रासायनिक मल प्रयोग नगर्नु र खेतमा पानीको निकासको व्यवस्था मिलाउनु उचित हुन्छ।
- जोखिमयुक्त क्षेत्रमा रहेका परिवारले स्थानीय प्रशासनले सुरक्षित स्थानमा जान दिएको निर्देशनलाई बेवास्ता नगर्नुहोस्।
- रातको समयमा नदी तथा खोलाको अवस्था हेर्न जोखिमपूर्ण स्थानमा नजानुहोस्।
भारतको अलर्टबाट नेपालले लिनुपर्ने पाठ:
भारतको ठूलो भूभागमा एकैपटक मौसमी जोखिम बढ्दा यसको व्यवस्थापनका लागि मौसम पूर्वानुमान मात्र पर्याप्त हुँदैन। पूर्वसूचना, जोखिम नक्साङ्कन, स्थानीय तहको तयारी, उद्धार संयन्त्र, सडक तथा पुलको निगरानी र समुदायस्तरको सचेतना समान रूपमा आवश्यक हुन्छ।
नेपालका लागि पनि यो अवस्था एउटा पूर्वतयारीको अवसर हो। भारतका सीमावर्ती जिल्लामा भारी वर्षाको चेतावनी जारी हुँदा नेपालका सीमावर्ती जिल्लाले नदीको बहाव, वर्षाको मात्रा र जोखिमयुक्त बस्तीको अवस्थाबारे अग्रिम निगरानी बढाउन सक्छन्।
विशेषगरी तराईका नदीकिनार तथा डुबान प्रभावित बस्ती, चुरे क्षेत्रका खोला आसपासका बस्ती र पहाडी क्षेत्रमा पहिरोको जोखिममा रहेका सडक तथा बस्तीलाई प्राथमिकतामा राखेर स्थानीय तहले तयारी गर्न आवश्यक छ।
डर होइन, पूर्वतयारी आवश्यक:
आगामी २४–४८ घण्टाको मौसमी अवस्था हेर्दा भारतका विभिन्न राज्यमा भारीदेखि अति भारी वर्षा, चट्याङ र तीव्र हावाहुरीको जोखिमलाई सामान्य रूपमा लिन मिल्दैन। यसको प्रभाव नेपालको मौसममा पनि स्थान र मौसमी प्रणालीअनुसार पर्न सक्ने भएकाले नेपालका नागरिक, स्थानीय तह तथा सुरक्षा निकायले पनि उच्च सतर्कता अपनाउनु आवश्यक छ।
तर यस्तो चेतावनीलाई अनावश्यक त्रास फैलाउने माध्यम बनाउनु पनि उचित हुँदैन। मौसमसम्बन्धी सूचना समयमै प्राप्त गर्ने, त्यसको वैज्ञानिक अर्थ बुझ्ने र आवश्यक परे तत्काल सावधानी अपनाउने संस्कार नै विपद् जोखिम न्यूनीकरणको प्रभावकारी उपाय हो।
विशेषगरी सीमावर्ती तराई, नदी तथा खोला आसपासका बस्ती र पहिरोको जोखिममा रहेका पहाडी क्षेत्रका नागरिकले आगामी केही दिन मौसमको अवस्था नियमित रूपमा निगरानी गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
भारतको मौसम विभागले जारी गरेको चेतावनी नेपालका लागि पनि एउटा महत्वपूर्ण सन्देश हो—विपद् आएपछि उद्धार गर्नुभन्दा विपद् आउनुअघि नै तयारी गर्नु धेरै प्रभावकारी हुन्छ।
ताजा मौसम तथा वर्षासम्बन्धी सूचना प्राप्त गर्न तथा नेपालका सम्बन्धित सरकारी मौसम तथा विपद् व्यवस्थापन निकायबाट जारी आधिकारिक सूचनालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
