काठमाडौं । रसुवाको नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रबाट बुधबार बिहान अचानक प्रवेश गरेको भीषण बाढीले भोटेकोशी र त्यसपछि त्रिशूली नदीको तटीय क्षेत्रमा ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पु¥याएको छ। बाढीले रसुवाको टिमुरे, स्याफ्रुबेँसी, रसुवागढी, हाकुबेंसी, मैलुङ, शान्तिबजार, बेत्रावतीलगायतका क्षेत्र प्रभावित भएका छन् भने यसको प्रभाव नुवाकोट, धादिङ हुँदै चितवनसम्म पुगेको छ। क्षतिको पूर्ण विवरण संकलन भइरहेकाले तथ्यांक अझै परिवर्तन हुन सक्ने भए पनि बुधबार दिउँसोसम्म प्राप्त विवरणले विपद्को भयावह तस्वीर देखाएको छ।
बाढी कहाँबाट आयो?
बाढी चीनको तिब्बततर्फबाट भोटेकोशी नदी प्रणालीमा अचानक प्रवेश गरेको देखिएको छ। बुधबार बिहान करिब ९ बजेको आसपास रसुवाको टिमुरे क्षेत्रमा बाढी प्रवेश गरेको स्थानीय तथा सुरक्षा निकायको विवरण छ। नेपालतर्फ उक्त बाढी आउनुअघि त्यस क्षेत्रमा ठूलो वर्षा भएको स्पष्ट प्रमाण अहिलेसम्म देखिएको छैन। बाढीको वास्तविक कारणबारे भने आधिकारिक अन्तिम निष्कर्ष आइसकेको छैन।
नेपालको बाढी पूर्वानुमानसम्बन्धी अधिकारीहरूले तिब्बततर्फ पहिरो गएर नदी थुनिएको र त्यसपछि थुनिएको पानी एकैपटक फुटेर आएको हुन सक्ने प्रारम्भिक अनुमान गरेका छन्। तर यसलाई अहिलेसम्म अन्तिम वैज्ञानिक निष्कर्ष मानिएको छैन। च्भगतभचक ले पनि बाढीको कारण अझै स्पष्ट भइनसकेको जनाएको छ।चिनियाँ पक्षबाट प्राप्त सूचनाअनुसार नदी थुनिएको क्षेत्रमा अझै पानी जमेको अवस्था रहेकाले पुनः बाढीको जोखिम कायमै रहेको चेतावनी दिइएको छ। त्यसैले भोटेकोशी, त्रिशूली र तल्लो तटीय क्षेत्रमा उद्धारमा खटिएका सुरक्षाकर्मी तथा सर्वसाधारणलाई समेत विशेष सतर्क रहन भनिएको छ।
सबैभन्दा ठूलो प्रहार टिमुरे र स्याफ्रुबेँसीमा
बाढीको सबैभन्दा ठूलो प्रभाव रसुवाको टिमुरे र स्याफ्रुबेँसी क्षेत्रमा परेको छ। स्थानीयका अनुसार टिमुरेमा बाढी आउनुअघि मानिसहरूलाई सुरक्षित स्थानमा पुग्न निकै कम समय मिलेको थियो। नदी किनारका घर, पसल, बजार, सडक तथा विभिन्न सरकारी संरचना बाढीको चपेटामा परेका छन्।उत्तरगया गाउँपालिकाकी उपाध्यक्ष चमेली गुरुङका अनुसार भोटेकोशी तटीय क्षेत्रमा करिब एक दर्जन बस्ती प्रभावित भएका छन्। बाढीले बस्ती मात्र होइन, स्थानीय तहका संरचनासमेत क्षतिग्रस्त बनाएको छ।
रसुवागढी भन्सारमा ठूलो क्षति
नेपाल–चीन व्यापारको महत्वपूर्ण नाका रसुवागढी भन्सार क्षेत्र बाढीको मुख्य प्रहारमा परेको छ। भन्सार यार्डमा रहेका ३०० भन्दा बढी ट्रक तथा अन्य सवारीसाधन बाढीले बगाएको भन्सार प्रमुखले बताएका छन्। यद्यपि अर्थ मन्त्रालयले क्षतिको पूर्ण यकिन विवरण अझै प्राप्त नभएको जनाएको छ।भन्सार कार्यालयमा कार्यरत कर्मचारीसमेत प्रभावित भएका छन्। एउटा विवरणअनुसार १४ जना भन्सार कर्मचारी सम्पर्कविहीन भएका थिए भने अन्य कर्मचारीलाई उद्धारको प्रयास भइरहेको थियो।
सुरक्षाकर्मीसमेत बाढीमा परे
बाढीको सबैभन्दा संवेदनशील पक्ष सुरक्षाकर्मीको अवस्थासमेत हो। विभिन्न समयमा प्राप्त विवरणअनुसार नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीका दर्जनौँ सुरक्षाकर्मी सम्पर्कविहीन भएका थिए। नेपाल प्रहरीका टिमुरे, स्याफ्रुबेँसी, रसुवागढी, सिम्ले र मैलुङ क्षेत्रमा खटिएका प्रहरीसँग सम्पर्क टुटेको विवरण आएको छ। रेडियो नेपालले २६ प्रहरी सम्पर्कविहीन रहेको जनाएको छ भने अन्य स्रोतमा सुरुवाती चरणमा नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी गरी ४१ जनासम्म सम्पर्कविहीन भएको विवरण आएको छ।
टिमुरेस्थित सशस्त्र प्रहरीको बोर्डर आउटपोस्टमा खटिएका ९ जना सशस्त्र प्रहरी पनि सम्पर्कविहीन भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। उनीहरूको खोजी तथा उद्धार जारी छ। यसैगरी प्रहरीका केही चौकी तथा संरचनासमेत बाढीले क्षति पु-याएको छ।
मृत्यु र बेपत्ताको अवस्था
बाढीपछि नदीले बगाएर ल्याएका कम्तीमा सात जनाको शव नुवाकोट र धादिङमा फेला परेको प्रहरीको प्रारम्भिक विवरण थियो-नुवाकोटमा तीन र धादिङमा चार शव। पछिल्ला अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टमा मृतक संख्या नौसम्म पुगेको उल्लेख गरिएको छ। खोजी तथा उद्धार जारी रहेकाले मृतक र बेपत्ताको अन्तिम संख्या अझै यकिन भइसकेको छैन।
रसुवा अस्पतालमा बाढीबाट घाइते २४ जना उपचारका लागि पुगेका थिए, जसमध्ये एक जनाको मृत्यु भएको र ६ जना गम्भीर घाइतेलाई थप उपचारका लागि रेफर गरिएको अस्पतालले जनाएको छ।
३८४ पर्यटक सम्पर्कविहीन
बाढीको अर्को ठूलो असर कैलाश मानसरोवर यात्रामा जाने पर्यटक तथा तीर्थयात्रीमा परेको छ। नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार ३८४ आन्तरिक तथा विदेशी पर्यटक सम्पर्कविहीन भएका थिए। तीमध्ये २९१ विदेशी र ९३ नेपाली छन्। ट्राभल एजेन्सी, गाइड, स्थानीय तह र सुरक्षा निकायसँग समन्वय गरी बोर्डले यो विवरण तयार पारेको जनाएको छ। अर्को विवरणअनुसार रसुवागढीबाट तिब्बत प्रवेश गर्ने तयारीमा रहेका करिब ३९० तीर्थयात्रीमध्ये अधिकांशसँग सम्पर्क स्थापित हुन नसकेको थियो।
सडक र पुलमा ठूलो विनाश
बाढीले रसुवादेखि नुवाकोट हुँदै चीन जोड्ने महत्वपूर्ण सडक संरचनामा ठूलो क्षति पु¥याएको छ। सडक विभागका अनुसार बेत्रावतीदेखि रसुवागढीसम्मको करिब ४२ किलोमिटर सडक खण्डमा विभिन्न स्थानमा ठूलो क्षति पुगेको छ। कतिपय स्थानमा सडक नै बगेको छ भने धेरैवटा पक्की पुलसमेत बाढीले बगाएको छ।
यसअघि प्राप्त प्रारम्भिक विवरणमा कम्तीमा १९ पुलमा क्षति र करिब ४० किलोमिटर सडक भत्किएको उल्लेख गरिएको थियो। क्षतिको थप मूल्यांकन भइरहेको छ।नुवाकोटमा धुङ्गे बजारलगायत त्रिशूली नदी आसपासका क्षेत्रमा क्षति पुगेको छ। धादिङमा फुर्केखोला पुल र केउरेनी–फोस्रेटार जोड्ने पुल समेत बाढीले बगाएको विवरण आएको छ।
मुग्लिन–नारायणगढ र पृथ्वी राजमार्गमा असर
भोटेकोशीको बाढी त्रिशूली हुँदै तलतर्फ बढेपछि पृथ्वी राजमार्ग र मुग्लिन–नारायणगढ सडक समेत जोखिममा परेको छ। प्रशासनले तटीय बस्तीका नागरिकलाई सुरक्षित स्थानमा सार्नुका साथै जोखिम बढ्न नदिन सडक आवागमन रोक्ने तथा सुरक्षा निकाय परिचालन गर्ने निर्णय गरेको छ।बाढीको प्रभाव चितवनसम्म पुगेपछि त्रिशूली नदी किनारमा रहेका बस्तीलाई समेत उच्च सतर्क रहन भनिएको छ।
जलविद्युत् आयोजनामा करोडौँको क्षतिको जोखिम
बाढीले रसुवा र नुवाकोट क्षेत्रमा रहेका जलविद्युत् आयोजनामा पनि ठूलो क्षति पु¥याएको छ। प्रारम्भिक विवरणअनुसार १४ वटा जलविद्युत् आयोजना प्रभावित भएका छन्। तीमध्ये ९ वटा सञ्चालनमा रहेका र ५ वटा निर्माणाधीन आयोजना छन्। प्रभावित आयोजनाको कुल क्षमता करिब ७४८ मेगावाट रहेको नेपाल विद्युत् प्राधिकरणको प्रारम्भिक विवरण उद्धृत गरिएको छ।
सञ्चालनमा रहेका आयोजनाको क्षमता मात्रै करिब ३५४ मेगावाट र निर्माणाधीन आयोजनाको क्षमता करिब ३९४ मेगावाट रहेको विवरण छ। यसअघि ऊर्जा मन्त्रालयबाट करिब ४३० मेगावाट विद्युत् उत्पादन प्रणालीबाट बाहिरिएको प्रारम्भिक विवरण आएको थियो।रसुवागढी, चिलिमे, माथिल्लो त्रिशूली–३ ‘ए’, त्रिशूली, देवीघाट, लाङटाङलगायत आयोजना तथा प्रसारण संरचनामा क्षति पुगेको छ। बाँध, पावरहाउस, पहुँचमार्ग, प्रसारण संरचना र अन्य उपकरणको वास्तविक क्षति विस्तृत स्थलगत अध्ययनपछि मात्र यकिन हुने विद्युत् प्राधिकरणले जनाएको छ।
बैंक तथा सञ्चार संरचनासमेत ध्वस्त
बाढीले रसुवाका बजार क्षेत्रमा रहेका ९ वटा वाणिज्य बैंकका शाखामा पूर्ण क्षति पुगेको बैंकर्स संघको प्रारम्भिक जानकारी छ। प्रभावित क्षेत्रका बैंक कर्मचारीमध्ये पनि आधाभन्दा बढी कर्मचारीसँग तत्काल सम्पर्क हुन नसकेको जनाइएको थियो। बाढीले फोन तथा इन्टरनेटका टावरमा क्षति पु¥याएकाले सम्पर्क र क्षतिको विवरण संकलनमै कठिनाइ भएको छ।यसले उद्धार तथा राहतका लागि सबैभन्दा आवश्यक पर्ने सञ्चार सम्पर्कमै ठूलो समस्या सिर्जना गरेको छ।
सुक्खा बन्दरगाह र व्यापारिक संरचना पनि जोखिममा
रसुवागढी आसपासको व्यापारिक तथा भन्सार पूर्वाधारमा बाढीले ठूलो असर गरेको छ। निर्माणाधीन सुक्खा बन्दरगाहका संरचनामा पनि ठूलो क्षति भएको प्रारम्भिक विवरण आएको छ। पार्किङका लागि बनाइएको कन्क्रिट क्षेत्र, गोदाम, लोडिङ–अनलोडिङ सेडलगायत संरचनामा क्षति पुगेको बताइएको छ।
यससँगै चीनसँगको उत्तरी व्यापारिक नाका फेरि गम्भीर रूपमा प्रभावित भएको छ। रसुवागढी नाका यसअघि पनि बाढी र सडक क्षतिका कारण प्रभावित हुँदै आएको थियो।
नुवाकोटदेखि चितवनसम्म त्रिशूलीको त्रास
रसुवामा विनाश मच्चाएपछि बाढी त्रिशूली नदी हुँदै नुवाकोट, धादिङ र चितवनतर्फ अघि बढेको हो। नदी किनारका बेत्रावती, त्रिशूली, देवीघाट, ढुंगे, गल्छी, मलेखु, फिस्लिङ हुँदै मुग्लिन आसपाससम्म उच्च सतर्कता अपनाइएको छ।
प्रशासनले जोखिमयुक्त क्षेत्रका नागरिकलाई सुरक्षित स्थानमा सार्ने, नदी किनारमा नजान चेतावनी दिने र सुरक्षा निकाय परिचालन गर्ने काम अघि बढाएको छ।
उद्धारमा सेना, प्रहरी र निजी हेलिकप्टर परिचालन
बाढीपछि नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीको ठूलो जनशक्ति खोज तथा उद्धारमा परिचालन गरिएको छ। चार नेपाली सेनाका हेलिकप्टरसहित निजी क्षेत्रका आठ हेलिकप्टर उद्धारमा प्रयोग गरिएको र कम्तीमा १२ जनालाई हेलिकप्टरमार्फत उद्धार गरिएको विवरण आएको छ। कतिपय स्थानमा हेलिकप्टर अवतरण गर्न नसकेपछि उद्धारका लागि बास्केट प्रयोग गरिएको थियो।
सशस्त्र प्रहरीले भन्सार यार्ड र बाढी प्रभावित क्षेत्रमा पुरिएका मानिसको खोजीका लागि तालिमप्राप्त उद्धार कुकुर र ड्रोन समेत परिचालन गरेको छ।
अस्पतालहरूलाई पनि आपतकालीन अवस्थामा राखियो
स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले हेल्थ इमर्जेन्सी अपरेसन सेन्टर सक्रिय बनाएको छ। रसुवा तथा आसपासका स्वास्थ्य संस्था र स्वास्थ्यकर्मीलाई तयारी अवस्थामा राखिएको छ।
काठमाडौंका ठूला अस्पतालहरूलाई पनि सम्भावित गम्भीर घाइतेको उपचारका लागि तयारी अवस्थामा राखिएको छ। शिक्षण अस्पतालले ‘डिजास्टर कोड’ सक्रिय गरेको, वीर अस्पतालले इमर्जेन्सी, आईसीयू, भेन्टिलेटर, औषधि तथा रगतको तयारी गरेको र राष्ट्रिय ट्रमा सेन्टरले चिकित्सक तथा औषधिसहित टोली प्रभावित क्षेत्रमा पठाएको विवरण छ।
सरकारको आपतकालीन परिचालन
प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी आपतकालीन बैठक बोलाएर खोज, उद्धार र राहतलाई तीव्र बनाउन निर्देशन दिएका छन्। जोखिमयुक्त तटीय क्षेत्रका नागरिकलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न जिल्ला प्रशासनलाई निर्देशन दिइएको छ।
रसुवा र नुवाकोटका लागि एक–एक करोड रुपैयाँ तथा धादिङका लागि ५० लाख रुपैयाँ तत्काल उपलब्ध गराउने निर्णय गरिएको विवरण आएको छ। राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले पनि सरकार, सुरक्षा निकाय, राजनीतिक दल, सामाजिक संस्था र आम नागरिकलाई उद्धार तथा राहतमा जुट्न आह्वान गरेका छन्।
बाढीपछि उद्धार तीव्र पारिए पनि यसको पूर्वतयारी र सूचना प्रणालीबारे प्रश्न उठेका छन्। बाढी पूर्वानुमान र नदीको जोखिमसम्बन्धी सूचना जारी भएको अवस्थामा जोखिमयुक्त बस्ती, भन्सार क्षेत्र, सुरक्षा चौकी तथा अन्य संरचनामा पूर्वतयारी कति प्रभावकारी थियो? भन्ने प्रश्न अब उठेको छ।
तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण तथ्य छुटाउन हुँदैन—बुधबारको मुख्य बाढी तिब्बततर्फबाट अचानक आएको र त्यसको वास्तविक कारण तथा पूर्वानुमान गर्न सकिने समयबारे सरकारी निकायले अझै अन्तिम निष्कर्ष सार्वजनिक गरेका छैनन्। त्यसैले ‘पूर्वसूचना हुँदाहुँदै सरकारले बेवास्ता ग¥यो’ भन्ने निष्कर्षमा पुग्नुअघि सूचना कुन प्रकृतिको थियो, कसलाई पुगेको थियो र त्यसबाट यस्तो आकस्मिक बाढीको पूर्वानुमान सम्भव थियो कि थिएन भन्ने तथ्यगत अध्ययन आवश्यक छ।
यसरी हेर्दा भोटेकोशी बाढीले मानवीय जीवन, सुरक्षा निकाय, बस्ती, घर, बजार, भन्सार, सयौँ सवारीसाधन, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना, बैंक तथा सञ्चार संरचना र चीनसँगको व्यापारिक नाकासम्मलाई एकैपटक प्रभावित बनाएको छ।
मृतकको संख्या अझै बढ्न सक्ने जोखिम छ। दर्जनौँ सुरक्षाकर्मी, सरकारी कर्मचारी तथा स्थानीय सम्पर्कविहीन छन्। ३८४ पर्यटक÷तीर्थयात्री सम्पर्कविहीन रहेको विवरण छ। ३०० भन्दा बढी सवारीसाधन बगेका छन्, दर्जनौँ पुल र करिब ४२ किलोमिटर सडकमा ठूलो क्षति पुगेको छ, १४ जलविद्युत् आयोजना प्रभावित छन् र ९ बैंक शाखा पूर्ण क्षतिग्रस्त भएको प्रारम्भिक विवरण छ।
तर यो अन्तिम क्षति विवरण होइन। दुर्गम तथा सम्पर्कविहीन क्षेत्रमा उद्धार टोली पुग्न बाँकी रहेकाले मानवीय र भौतिक क्षतिको वास्तविक आकार अझ ठूलो हुन सक्ने अधिकारीहरूले बताएका छन्। खोज, उद्धार र क्षति मूल्यांकन जारी रहेकाले आगामी घण्टा र दिनमा सरकारी तथ्यांक थप स्पष्ट हुने अपेक्षा गरिएको छ।
बाढीले रसुवाको सीमावर्ती व्यापारिक नाका, टिमुरे–स्याफ्रुबेँसीका बस्ती, भन्सार यार्ड, सयौँ सवारीसाधन, सुरक्षा संरचना र जलविद्युत् आयोजनादेखि नुवाकोट–धादिङको सडक–पुल हुँदै चितवनसम्मको नदी प्रणालीलाई प्रभावित बनाएको छ। मानवीय क्षतिको संख्या बढ्ने जोखिम कायमै छ, सयौँ यात्रु सम्पर्कविहीन छन्, ४३० मेगावाट विद्युत् प्रणालीबाट बाहिरिएको छ र दर्जनौँ पुल तथा दर्जनौँ किलोमिटर सडकमा क्षति पुगेको छ।
तर सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—अहिले पनि क्षतिको पूर्ण तस्वीर बाहिर आइसकेको छैन। माथिल्लो रसुवाका प्रभावित क्षेत्रमा पहुँच र सञ्चार सहज नभएसम्म वास्तविक मानवीय तथा आर्थिक क्षतिको अन्तिम हिसाब निकाल्न सकिँदैन। त्यसैले खोज तथा उद्धार सकिएपछि सरकारले बाढीको कारण, पूर्वसूचना, सूचना आदानप्रदान, पूर्वतयारी, उद्धारको समय र राज्यको समग्र प्रतिक्रियाको समेत विस्तृत समीक्षा गर्नुपर्ने देखिन्छ।
भोटेकोशीको यो विपद्ले एउटा कुरा भने स्पष्ट बनाएको छ—सीमापार हिमाली क्षेत्रमा हुने आकस्मिक बाढीको जोखिम अब केवल नदी किनारका केही बस्तीको समस्या रहेन; यसले राष्ट्रिय सुरक्षा, ऊर्जा, पर्यटन, चीनसँगको व्यापार, सडक सञ्जाल र राज्यको विपद् व्यवस्थापन क्षमतासम्मलाई एकैपटक चुनौती दिएको छ।
