- देवेन्द्र के. ढुङगाना
राष्ट्रिय राजनीतिमा नयाँ शक्ति र वैकल्पिक आशाको रूपमा उदाएको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) भित्र पछिल्ला दिनहरूमा देखिएको व्यवहारगत विचलनले यसको भविष्य र विश्वसनीयतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाउन थालेको छ। ओखलढुङ्गाका सांसद विश्वराज पोखरेलले एक विद्यालयका प्रधानाध्यापकले आफूलाई गेटसम्म स्वागत गर्न नआएको भन्दै सार्वजनिक असन्तुष्टि व्यक्त गरेको घटनाले केवल व्यक्तिगत अहंकारको प्रश्न मात्र उठाएको छैन, यसले पार्टीभित्र विकसित हुँदै गएको प्रवृत्तिगत संकटलाई पनि उजागर गरेको छ। यसै सन्दर्भमा सोही पार्टीका अर्का सांसद गणेश कार्की ले दिएको व्यङ्ग्यात्मक प्रतिक्रिया अझ अर्थपूर्ण देखिन्छ।
कार्कीको टिप्पणी केवल व्यक्तिगत आलोचना नभई एउटा राजनीतिक सन्देश हो—सत्ता र पद प्राप्त भएपछि पनि विनम्रता गुमाउनु हुँदैन भन्ने हो । “हजारौँ नमस्ते गरेर भोट मागेको दुई महिना पनि भएको छैन” भन्ने उनको भनाइले लोकतन्त्रको मूल आधार—जनताको सार्वभौमसत्ता—लाई सम्झाएको छ। यसले देखाउँछ, रास्वपाभित्र नै आत्मसमालोचनको आवाज जीवित छ, तर प्रश्न उठ्छ—के यस्तो आवाज पर्याप्त छ?
विश्वराज पोखरेलको प्रतिक्रिया हेर्दा उनले आफ्नो विगतको प्रशासनिक अनुभव र ‘विशिष्ट श्रेणी’ को हैसियतलाई जोड दिएका छन्। तर लोकतान्त्रिक राजनीतिमा पद र हैसियतको मापन जनताको सेवाबाट हुन्छ, न कि विगतको पदानुक्रमबाट हुने हो । यहीँनेर समस्या गहिरिन्छ—रास्वपाले जुन ‘पुरानो राजनीतिक संस्कार’ विरुद्ध आफूलाई उभ्याएको थियो, त्यही संस्कारका लक्षणहरू आफ्नै पंक्तिमा देखिनु गम्भीर संकेत हो।
विश्लेषकहरूले यस घटनालाई ‘नव-मण्डले चरित्र’ को रूपमा व्याख्या गर्न थालेका छन्—जहाँ नयाँ शक्ति भन्दै उदाएका नेताहरू व्यवहारमा पुरानै शासकीय अहंकार बोकेर हिँडिरहेका छन्। यस्तो प्रवृत्ति केवल व्यक्तिगत कमजोरी होइन; यसले संस्थागत संस्कृति निर्माणमा पनि असर पार्छ। यदि पार्टीले यस्ता व्यवहारलाई समयमै सच्याउन सकेन भने, यसले दीर्घकालीन रूपमा पार्टीको साख कमजोर पार्नेछ।
नेपाली समाजले रास्वपासँग ठूलो अपेक्षा राखेको थियो—पारदर्शिता, उत्तरदायित्व, र नयाँ राजनीतिक संस्कार हो । तर यदि पार्टीभित्रै अवसरवाद र पदकेन्द्रित मानसिकता हाबी हुन थाल्यो भने, त्यो अपेक्षा क्रमशः निराशामा परिणत हुन सक्छ। अझ चिन्ताजनक कुरा के हो भने, यस्ता घटनाले आम नागरिकमा ‘सबै उस्तै हुन्’ भन्ने निराशावादी धारणा बलियो बनाउँछ।
यस घटनाले अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न पनि उठाउँछ—नेतृत्व विकासको हो । रास्वपाले छिटो लोकप्रियता हासिल गरे पनि, त्यसअनुसारको राजनीतिक संस्कार र नेतृत्व परिपक्वता विकास गर्न सकेको छ कि छैन? विश्वराज पोखरेलजस्ता व्यक्तिहरूको व्यवहारले देखाउँछ, व्यक्तिगत उपलब्धि र सार्वजनिक उत्तरदायित्वबीचको सन्तुलन अझै स्थापित भइसकेको छैन।
गणेश कार्कीको टिप्पणीलाई सकारात्मक रूपमा लिन सकिन्छ, किनकि यसले पार्टीभित्र आत्मसमीक्षा गर्ने क्षमता रहेको संकेत दिन्छ। तर केवल सामाजिक सञ्जालमा व्यङ्ग्यात्मक टिप्पणी गर्नु पर्याप्त हुँदैन। पार्टीले संस्थागत रूपमा आचारसंहिता लागू गर्ने, प्रशिक्षण दिने, र जनप्रतिनिधिहरूलाई व्यवहारिक रूपमा जिम्मेवार बनाउने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।
नेपाली राजनीतिमा यस घटनाको प्रभाव व्यापक हुन सक्छ। पहिलो, यसले नयाँ दलहरूप्रति जनविश्वासमा असर पार्न सक्छ। दोस्रो, पुराना दलहरूले यसलाई आफ्नो पक्षमा प्रयोग गर्न सक्छन्, ‘नयाँ पनि उस्तै’ भन्ने सन्देश फैलाउन सक्छ । तेस्रो, यसले राजनीतिक संस्कार सुधारको अभियानलाई कमजोर बनाउन सक्छ।
तर सकारात्मक पक्ष पनि छ—यस्ता घटनाहरू सार्वजनिक बहसको विषय बन्छन्, जसले समाजलाई सचेत बनाउँछ। यदि नागरिक समाज, मिडिया, र स्वयं पार्टीले यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिए भने, यसले सुधारको अवसर पनि दिन सक्छ।
अन्ततः, रास्वपाको भविष्य यसले यस्ता घटनाबाट के सिक्छ भन्नेमा निर्भर छ। यदि यसले आत्मसमालोचना गर्दै विनम्रता, उत्तरदायित्व, र जनकेन्द्रित व्यवहारलाई प्राथमिकता दिन्छ भने, यो अझ सुदृढ बन्न सक्छ। तर यदि अहंकार र अवसरवाद हाबी हुँदै गयो भने, यो पनि नेपाली राजनीतिको भीडमा हराउने अर्को नाम बन्न सक्छ।
