देशबन्धु बिश्वामित्र \ इस्लाम विश्वका प्रमुख धर्महरूमध्ये एक हो। यसको उदयदेखि नै यसको धार्मिक शिक्षा, दर्शन, सामाजिक दृष्टिकोण र अनुयायीहरूको जीवनशैलीबारे विभिन्न प्रकारका बहस, आलोचना र प्रश्न उठ्दै आएका छन्। आज सूचना र सञ्चारको पहुँच अभूतपूर्व रूपमा विस्तार भएको छ। तर सूचनाको मात्रा बढ्दैमा सत्यप्रतिको हाम्रो पहुँच स्वतः सुनिश्चित हुँदैन। सन्दर्भविहीन सूचना, एकपक्षीय सञ्चारमाध्यम, राजनीतिक स्वार्थ र सामाजिक पूर्वाग्रहले कुनै पनि धर्म वा समुदायबारे गलत धारणा निर्माण गर्न सक्छ। इस्लाम पनि यसबाट अछुतो छैन।
कतिपय मानिस इस्लामलाई हिंसा र उग्रवादसँग जोड्छन्। कतिपयले ‘अल्लाह’लाई कुनै विशेष जाति वा प्राचीन अरबको देवताका रूपमा बुझ्छन्। कसैले कुरआनलाई पैगम्बर मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) द्वारा रचित साहित्य ठान्छन् भने कसैले इस्लामलाई महिलाको अधिकार सीमित गर्ने धर्मका रूपमा व्याख्या गर्छन्। त्यस्तै, इस्लाममा जातीय वा वंशीय श्रेष्ठताको अवधारणा रहेको आरोप पनि लगाइन्छ।
तर कुनै पनि धर्मबारे निष्कर्ष निकाल्नुअघि त्यस धर्मका मूल ग्रन्थ, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, आधिकारिक शिक्षासँगै त्यसको सामाजिक र सांस्कृतिक सन्दर्भलाई बुझ्नु आवश्यक हुन्छ।
यस दृष्टिले हेर्दा इस्लामबारे प्रचलित केही प्रमुख धारणाहरू र इस्लामका मूल शिक्षाबीच उल्लेखनीय अन्तर देखिन्छ।
१. ‘अल्लाह’ कुनै विशेष जाति वा ‘चन्द्र देवता’ होइनन्
इस्लामबारे सबैभन्दा बढी दोहोरिने भ्रममध्ये एउटा ‘अल्लाह’ प्राचीन अरबको कुनै विशेष जाति वा जनजातिको देवता, अथवा ‘चन्द्र देवता’ हुन् भन्ने दाबी हो।
भाषिक दृष्टिले हेर्दा ‘अल्लाह’ अरबी भाषामा परमेश्वर वा एकमात्र ईश्वरलाई जनाउने शब्द हो। यो शब्द मुस्लिम समुदायमा मात्र सीमित छैन। अरबी भाषी ख्रीष्टियनहरूले पनि परमेश्वरलाई सम्बोधन गर्न ‘अल्लाह’ शब्द प्रयोग गर्छन्। त्यसैले ‘अल्लाह’ शब्दलाई कुनै विशेष जातीय देवतासँग जोड्नु भाषिक र धार्मिक सन्दर्भलाई अत्यधिक सरलीकृत गर्नु हो।
कुरआनको पहिलो सूरहले नै अल्लाहलाई कुनै एउटा जाति वा समुदायका देवताका रूपमा होइन, सम्पूर्ण संसारका पालनकर्ताका रूपमा प्रस्तुत गर्छl “सबै प्रशंसा अल्लाहकै लागि हो, जो सम्पूर्ण संसारका पालनकर्ता हुनुहुन्छ।” — सूरह अल-फातिहा, १:२»
इस्लामी अवधारणामा अल्लाह सम्पूर्ण सृष्टिका सृष्टिकर्ता र पालनकर्ता हुनुहुन्छ। त्यसैले इस्लामको एकेश्वरवाद कुनै जातीय वा भौगोलिक सीमाभित्र बाँधिएको अवधारणा होइन।
काबासम्बन्धी भ्रम पनि यही सन्दर्भमा उल्लेखनीय छ। मुस्लिमहरू काबाको पूजा गर्दैनन्। काबा नमाजका लागि निर्धारित दिशाको केन्द्र हो। संसारभरका मुस्लिमहरू एउटै दिशातर्फ फर्केर प्रार्थना गर्नु धार्मिक एकता र सामूहिक पहिचानको प्रतीक हो। उपासना काबाको होइन, काबाका प्रभु अल्लाहको गरिन्छ।
२. के पैगम्बर मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) केवल साम्राज्यवादी शासक हुनुहुन्थ्यो?
पैगम्बर मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) को जीवनलाई लिएर पनि इतिहासमा परस्पर विरोधी व्याख्याहरू पाइन्छन्। कसैले उहाँलाई धार्मिक सुधारक र नैतिक नेता मान्छन् भने कसैले उहाँको जीवनलाई मुख्यतः राजनीतिक र सैन्य शक्तिसँग जोडेर हेर्छन्। तर उहाँको जीवनलाई युद्ध वा शासनको एउटा पक्षबाट मूल्याङ्कन गर्नु ऐतिहासिक रूपमा अपूर्ण हुन्छ।
मक्कामा करिब १३ वर्षसम्म उहाँ र उहाँका अनुयायीहरूले धार्मिक तथा सामाजिक उत्पीडनको सामना गरे। त्यस अवधिमा इस्लामको सन्देश प्रचार गर्दा उनीहरूले ठूलो कठिनाइ भोग्नुपरेको इस्लामी इतिहासमा वर्णन गरिएको छ। पछि मदिनामा पुगेपछि धार्मिक समुदाय मात्र होइन, विभिन्न समूहबीच राजनीतिक तथा सामाजिक सम्बन्ध व्यवस्थापन गर्ने जिम्मेवारी पनि उहाँमाथि आयो।
मदिना कालमा भएका सम्झौता, सामाजिक व्यवस्थापन र राजनीतिक सम्बन्धहरूलाई तत्कालीन अरब समाजको सन्दर्भमा अध्ययन गर्दा उहाँको नेतृत्व धार्मिक मात्र नभई सामाजिक र राजनीतिक पनि रहेको देखिन्छ। कुरआनले पैगम्बरको भूमिकालाई मानवजातिप्रतिको करुणासँग जोड्दै भन्छ— “हामीले तपाईंलाई सम्पूर्ण संसारका लागि रहमत बनाएर मात्र पठाएका हौँ।” — सूरह अल-अम्बिया, २१:१०७»
इस्लामी परम्परामा उहाँको जीवनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष क्षमा, विनम्रता, सत्यनिष्ठा र नैतिक आचरण हो। त्यसैले मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) लाई बुझ्दा उहाँको जीवनका युद्ध र राजनीतिक घटनासँगै उहाँका धार्मिक, नैतिक र सामाजिक शिक्षालाई पनि समान रूपमा अध्ययन गर्नु आवश्यक हुन्छ।
३. के कुरआन मानवद्वारा रचित साहित्य हो?
कुरआनको उत्पत्तिको प्रश्न इस्लामको केन्द्रमा रहेको विषय हो। मुस्लिमहरूको दृढ विश्वासअनुसार कुरआन मानवद्वारा रचित ग्रन्थ होइन; यो अल्लाहको वाणी हो, जुन फरिश्ता जिब्रिलमार्फत पैगम्बर मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) माथि करिब २३ वर्षको अवधिमा अवतरित भएको हो। कुरआनले आफूलाई ईश्वरीय प्रकाशनका रूपमा प्रस्तुत गर्दै यसको समान एउटा सूरह ल्याउन चुनौती दिन्छ— “यदि तिमीहरूलाई हामीले आफ्ना बन्दामाथि अवतरण गरेको कुराबारे शंका छ भने त्यसको जस्तै एउटा सूरह लिएर आऊ।” — सूरह अल-बकरा, २:२३»
कुरआनको भाषिक शैली, साहित्यिक संरचना, मौखिक परम्परा र ऐतिहासिक संरक्षणबारे लामो समयदेखि अध्ययन र बहस हुँदै आएको छ। मुस्लिमहरूको विश्वासमा यसको विशिष्ट भाषा र संरक्षण ईश्वरीय स्रोतका महत्वपूर्ण प्रमाण हुन्।
कुरआनमा यसको संरक्षणबारे भनिएको छ— “निश्चय नै हामीले नै यो कुरआन अवतरण गरेका हौँ र निश्चय नै हामी नै यसको संरक्षणकर्ता हौँ।” — सूरह अल-हिज्र, १५:९»
यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता बुझ्नुपर्छ—कुरआनको ईश्वरीय स्रोत मुस्लिम आस्थाको विषय हो भने यसको भाषिक, ऐतिहासिक र पाण्डुलिपिगत अध्ययन अकादमिक अनुसन्धानको विषय हो। यी दुवै पक्षलाई अलग राखेर हेर्दा विषयलाई अझ वस्तुनिष्ठ ढंगले बुझ्न सकिन्छ।
४. के इस्लाम हिंसाको समर्थन गर्छ?
समकालीन विश्वमा इस्लामलाई हिंसा, उग्रवाद र आतंकवादसँग जोडेर हेर्ने प्रवृत्ति पाइन्छ। विशेषगरी केही हिंसात्मक समूहले इस्लामको नाम प्रयोग गरेका कारण यस्तो धारणा थप बलियो बनेको छ।
तर कुनै धर्मको मूल शिक्षा र त्यस धर्मको नाम प्रयोग गर्ने व्यक्तिहरू वा संगठनका गतिविधिलाई एउटै ठान्नु उचित हुँदैन।
कुरआनमा युद्धसम्बन्धी केही निर्देशनहरू निश्चित ऐतिहासिक र राजनीतिक परिस्थितिमा आएका छन्। तिनलाई सन्दर्भबाट अलग गरेर पढ्दा इस्लामको युद्धसम्बन्धी दृष्टिकोणको एकांगी चित्र बन्न सक्छ। धर्मको विषयमा जबर्जस्तीलाई कुरआनले अस्वीकार गर्दै स्पष्ट रूपमा भन्छ: “धर्ममा कुनै जबर्जस्ती छैन।” — सूरह अल-बकरा, २:२५६»
मानव जीवनको महत्त्वबारे पनि कुरआनले अत्यन्त गम्भीर सन्देश प्रस्तुत गर्छ— “जसले एक जीवन बचाउँछ, मानौँ उसले सम्पूर्ण मानवजातिको जीवन बचायो।” — सूरह अल-माइदा, ५:३२»
यस आयतको मूल सन्दर्भ बनी इस्राइलसँग सम्बन्धित भए पनि इस्लामी नैतिक चिन्तनमा यसलाई मानव जीवनको मूल्य र संरक्षणको महत्वपूर्ण सिद्धान्तका रूपमा उद्धृत गरिन्छ।
यसैले इस्लामलाई बुझ्दा आतंकवादी वा हिंसात्मक संगठनका गतिविधिभन्दा पहिले इस्लामका मूल ग्रन्थ र नैतिक शिक्षालाई अध्ययन गर्नु आवश्यक हुन्छ।
५. के इस्लाम महिलाको अधिकारको विरोधी छ?
महिलाको अधिकारबारे इस्लामको मूल्याङ्कन गर्दा सातौँ शताब्दीको सामाजिक तथा कानुनी परिवेशलाई ध्यानमा राख्नु आवश्यक हुन्छ। इस्लामको उदय भएको समयको अरब समाजमा महिलाको सामाजिक, आर्थिक र कानुनी अवस्थाका विभिन्न सीमाहरू थिए।
इस्लामी कानुनी परम्पराले महिलालाई सम्पत्तिमा उत्तराधिकार, विवाहसम्बन्धी निश्चित अधिकार र आफ्नै सम्पत्तिमा स्वामित्वको अधिकार प्रदान गर्यो। यस्ता व्यवस्थाले तत्कालीन सामाजिक परिवेशमा महत्वपूर्ण परिवर्तन ल्याएको थियो।
इस्लामको प्रारम्भिक इतिहासमा खदीजा बिन्त खुवैलिद (रजियल्लाहु अन्हा) यसको उल्लेखनीय उदाहरण हुन्। उनी पैगम्बर मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) की पत्नी तथा इस्लाममा विश्वास गर्ने पहिलो व्यक्तिका रूपमा परिचित छिन्। ऐतिहासिक परम्परामा उनी मक्काकी प्रतिष्ठित र सफल व्यवसायीका रूपमा वर्णित छन्।
महिलाको पोशाक र पर्दाको विषय भने इस्लामी समाजमा विभिन्न व्याख्याको विषय बनेको छ। मुस्लिम विद्वानहरूले यसलाई शालीनता, मर्यादा र धार्मिक अनुशासनसँग जोड्छन्। अर्कोतर्फ, आधुनिक मानवअधिकारको दृष्टिकोणबाट यसको केही सामाजिक अभ्यासबारे बहस पनि हुँदै आएको छ।
त्यसैले इस्लाममा महिलाको अवस्थालाई बुझ्दा धर्मको मूल शिक्षा, विभिन्न मुस्लिम समाजको सांस्कृतिक अभ्यास र आधुनिक सामाजिक व्याख्याबीचको अन्तर छुट्याउन आवश्यक हुन्छ।
पारिवारिक सम्बन्धमा सद्व्यवहारको महत्त्वबारे पैगम्बर मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभएको हदीस प्रसिद्ध छ:
“तिमीहरूमध्ये सबैभन्दा उत्तम त्यो हो, जो आफ्नी पत्नीप्रति सबैभन्दा उत्तम हुन्छ।” — सुनन अत-तिर्मिजी, ३८९५»
६. के इस्लाम जातीय वा वंशीय श्रेष्ठतालाई समर्थन गर्छ?
जात, वंश, छालाको रङ वा जन्मका आधारमा मानिसको श्रेष्ठता निर्धारण गर्ने विचारलाई इस्लामले स्वीकार गर्दैन।
इस्लामी इतिहासमा बिलाल इब्न रबाह (रजियल्लाहु अन्हु) यसको उल्लेखनीय उदाहरण हुन्। अफ्रिकी मूलका पूर्वदास बिलाल इस्लाम स्वीकार गरेपछि पैगम्बर मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) का निकट सहाबी बने र मुअज्जिनका रूपमा महत्वपूर्ण जिम्मेवारी निर्वाह गरे।
विदाइ हजसँग सम्बन्धित प्रसिद्ध उपदेशमा जातीय श्रेष्ठताको अवधारणालाई अस्वीकार गरिएको पाइन्छ। यसको प्रचलित भावार्थयस्तो छ—“कुनै अरबीलाई गैर-अरबीमाथि र कुनै गैर-अरबीलाई अरबीमाथि श्रेष्ठता छैन; न गोरो मानिसलाई कालोमाथि र न कालोलाई गोरोमाथि श्रेष्ठता छ। श्रेष्ठताको मापदण्ड धर्मपरायणता हो।”
यस शिक्षाको मूल सन्देश जन्म, जात वा रङका आधारमा मानव मूल्य निर्धारण गर्नुको सट्टा नैतिकता र धर्मपरायणतालाई महत्त्व दिनु हो। असारमा न अन्धसमर्थन, न पूर्वाग्रही अस्वीकार, कुनै पनि धर्मलाई बुझ्न दुईवटा अतिवादी दृष्टिकोणबाट बच्न आवश्यक हुन्छ—अन्धसमर्थन र पूर्वाग्रही अस्वीकार।
इस्लामका मूल ग्रन्थ र शिक्षामा एकेश्वरवाद, न्याय, दया, दान, नैतिक आचरण, मानव जीवनको सम्मान, सामाजिक उत्तरदायित्व र आध्यात्मिक अनुशासनलाई महत्वपूर्ण स्थान दिइएको छ। साथै इतिहासमा मुस्लिम व्यक्ति, समाज र शासकहरूले गरेका सबै काम इस्लामका आदर्शसँग पूर्णतः मेल खाएका थिए भन्न पनि सकिँदैन।
त्यसैले इस्लामको मूल्याङ्कन गर्दा ‘मुस्लिमले के गरे?’ र ‘इस्लामले के सिकाउँछ?’ भन्ने दुई प्रश्नलाई एउटै नठान्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। त्यस्तै, कुनै धर्मबारे धारणा बनाउँदा सामाजिक सञ्जालका छोटा भिडियो, राजनीतिक भाषण वा एकपक्षीय समाचारलाई अन्तिम सत्य मान्नुको सट्टा मूल स्रोत र विश्वसनीय अनुसन्धानतर्फ फर्कनुपर्छ।
इस्लामबारे रहेका भ्रम हटाउने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय प्रचारको जवाफ अर्को प्रचारले दिनु होइन; मूल ग्रन्थको अध्ययन, इतिहासको सन्दर्भगत बुझाइ, तथ्यमा आधारित अनुसन्धान र खुला संवाद हो।
पूर्वाग्रहभन्दा माथि उठेर कुरआन, पैगम्बर मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) को जीवन, इस्लामी इतिहास तथा समकालीन विद्वत् अध्ययनलाई गहिराइपूर्वक हेर्ने हो भने इस्लामबारेको बहस धेरै बढी सन्तुलित, तथ्यपरक र अर्थपूर्ण बन्न सक्छ।
अन्ततः सत्यको खोजी कुनै एक समुदायको विशेषाधिकार होइन। सत्यलाई बुझ्ने पहिलो सर्त नै पूर्वाग्रहभन्दा माथि उठेर प्रश्न गर्न, अध्ययन गर्न र प्रमाणका आधारमा निष्कर्षमा पुग्न सक्ने बौद्धिक इमानदारी हो।
